Başkent Ankara, Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte yalnızca siyasetin değil edebiyatın da önemli merkezlerinden biri haline geldi. Millî Mücadele yıllarından modernleşme sürecine kadar birçok dönem; roman ve şiirlerde Ankara üzerinden anlatıldı.
Ankara, Türk edebiyatında uzun süre İstanbul’un gölgesinde anılsa da Millî Mücadele yıllarıyla birlikte edebî haritanın merkezinde yer almaya başladı. Bozkırın ortasında yeni bir devlet inşa edilirken, yazar ve şairler de bu tarihsel dönüşümü eserlerine taşıdı.
Roman ve şiirlerde Ankara kimi zaman bağımsızlık mücadelesinin karargâhı, kimi zaman Cumhuriyet ideallerinin kurulduğu bir merkez, kimi zaman da modernleşmenin yarattığı toplumsal değişimin sahnesi olarak anlatıldı.
Millî Mücadele Ankara’sı romanlara yansıdı
Cumhuriyet’in kuruluş yıllarını konu alan pek çok eserde Ankara, yeni devletin kalbi olarak işlendi. Bu dönemde kaleme alınan yapıtlar arasında Aka Gündüz’ün Dikmen Yıldızı, Halide Edip Adıvar’ın Türk’ün Ateşle İmtihanı ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Ankara romanı öne çıktı.
Refik Halit Karay da Anadolu gözlemlerini anlattığı Memleket Hikâyeleri adlı eserinde savaş yıllarının toplumsal atmosferini gerçekçi bir dille aktardı. Yazar, Anadolu kasabalarının günlük yaşamını ve değişen toplumsal yapıyı anlatırken Ankara çevresindeki hayatı da edebiyata taşıdı.
Millî Mücadele’yi bizzat yaşayan Halide Edip Adıvar, hatıra niteliğindeki eserinde Ankara’daki mücadele ortamını ve Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğini ayrıntılı biçimde anlattı.
Yakup Kadri Karaosmanoğlu ise “Ankara” romanında başkentin üç farklı dönemini ele alarak Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki idealizmden ilerleyen yıllardaki hayal kırıklıklarına uzanan toplumsal dönüşümü ortaya koydu.
Ahmet Hamdi Tanpınar, Beş Şehir adlı eserinde Ankara’yı tarihsel ve kültürel katmanlarıyla ele aldı. Tanpınar’a göre Ankara, Selçuklu’dan Osmanlı’ya uzanan birikimiyle geçmiş ile gelecek arasında köprü kuran bir şehir niteliği taşıyordu.
Değişen başkent de modern romanların sahnesi oldu
Cumhuriyet sonrası yıllarda Ankara, kentleşme ve toplumsal değişimin anlatıldığı önemli bir edebî mekâna dönüştü.
Sevgi Soysal’ın Yürümek romanında bireysel dönüşüm ile kentin değişimi iç içe anlatıldı. Samanpazarı’nın eski önemini yitirmesi ve Kızılay ile Yenişehir’in yeni merkezlere dönüşmesi romanın arka planında yer aldı.
Soysal’ın Yenişehir’de Bir Öğle Vakti adlı eserinde ise 1970’lerin Ankara’sı kısa bir zaman dilimi içinde anlatıldı. Romanda devrilen bir kavak ağacı, kuşaklar arası kırılmanın simgesi olarak kullanıldı.
Adalet Ağaoğlu’nun Ölmeye Yatmak romanı, Cumhuriyet kuşağından bir kadının yaşamı üzerinden 1938-1968 yılları arasındaki Ankara’yı ele aldı.
Ankara yalnızca merkez ilçeleriyle değil çevresindeki köyleriyle de edebiyata konu oldu. Fakir Baykurt’un Amerikan Sargısı romanında, 1950-60'lı yıllarda Türkiye'ye yapılan Amerikan yardımları (süt tozu, balık yağı) gölgesinde Ankara'nın bir köyünde (Kızılöz) uygulanan başarısız bir pilot projeyi konu alır. Yazarın Kaplumbağalar adlı eserinde ise kıraç toprakları bağa dönüştürme mücadelesi anlatıldı.
Talip Apaydın’ın Kente İndi İdris romanı da Yozgat’tan Ankara’ya göç eden bir ailenin hikâyesi üzerinden gecekondu mahallelerinde kurulan yeni hayatı ve kentleşmenin yarattığı toplumsal değişimi ele aldı.
Başkent, polisiye edebiyatta da önemli bir anlatı mekânına dönüştü. Emrah Serbes’in Her Temas İz Bırakır ile başlayan Behzat Ç. serisinde Ankara’nın sokakları, gece hayatı ve suç dünyası anlatıldı.
Ankara’nın kültürel ve tarihsel birikimine ışık tutan çalışmalardan biri de Ayşe Filiz Yavuz editörlüğünde hazırlanan Türk Yurdu Ankara kitabı oldu. Cumhuriyet’in 100. yılı için hazırlanan ve geniş bir yazar kadrosunun katkısıyla ortaya çıkan eser, başkentin tarihinden gündelik yaşamına kadar pek çok başlığı ele alan kapsamlı bir kaynak niteliği taşıyor.
Yaklaşık 70 yazarın katkı sunduğu ve 90 farklı konunun işlendiği 900 sayfalık çalışmada Ankara’nın simidi, keçisi, balı, güvercini, hanları, hamamları, dereleri ve bağları gibi kente özgü pek çok unsur anlatılıyor.
Proje kapsamında bugüne kadar iki cilt yayımlandı. Ayşe Filiz Yavuz, Ankara’nın farklı yönlerini ele alacak üçüncü cilt için çalışmalarını sürdürüyor.
Şairler de Ankara’yı dizelerine taşıdı
“Cumhuriyet ozanı” olarak anılan Ceyhun Atuf Kansu, Cumhuriyet’in ilk yıllarında gelişen memleket edebiyatı geleneğini kendine özgü bir çizgide sürdürdü. Türk tarihi, Anadolu’nun yurt tutulması, çocuk ve eğitim gibi temaları işleyen Kansu, “Ankara Kalesi” şiirinde başkente duyduğu sevgiyi şu dizelerle dile getirir:
“Ceyhun, Ankara’ya aşık / Yarini bulur düşünde; / Gönlüme vurmuş bin ışık, / Kaleler uyur döşünde.”
Cemal Süreya da Ankara’yla özdeşleşen şairlerden biri olarak öne çıkar. Şair, “Oteller Hanlar Hamamlar İçin Sürekli Şiir” adlı eserinde kenti kendine özgü üslubuyla şöyle anlatır:
“Ankara Ankara / Bir kent değil burası, bir acenta dizisi, / Bir işhanı, bir umumi mümessillik belki…”
Ahmet Arif ise “Karanfil Sokağı” şiirinde Ankara’nın sert iklimini ve varoşların hüznünü güçlü bir duyguyla aktarır:
“Duvarları katı sabır taşından / Kar altındadır varoşlar / Hasretim nazlıdır Ankara.”
Metin Altıok, “Şiirin İlk Atlası” kitabında Ankara’ya duyduğu aidiyeti sade ama etkileyici sözlerle ifade eder:
“Ankara, benim aziz kentim, kestane ağaçları ve aşklarım elbet.”
Attilâ İlhan ise Ankara’yı modern bir metropolün yalnızlığı içinde resmeder. “Elde Var Hüzün” kitabındaki dizelerinde şair, başkentin kışını ve sessizliğini şu sözlerle anlatır:
“Ankara’da kar ıssızlıkları / Ne ses ne soluk.”
Attilâ İlhan ise Elde Var Hüzün kitabındaki dizelerinde başkentin kışını ve sessizliğini şöyle anlatır:
“Ankara’da kar ıssızlıkları
Ne ses ne soluk.”
Böylece Ankara, romanlardan şiirlere, anılardan hikâyelere kadar pek çok edebî türde kendine yer buldu. Cumhuriyet’in başkenti olan şehir, yazar ve şairlerin kaleminde kimi zaman bir mücadele merkezi, kimi zaman değişimin ve yalnızlığın anlatıldığı bir mekân olarak öne çıktı. Farklı kuşaklardan edebiyatçıların eserlerinde Ankara, sokakları ve insan hikâyeleriyle Türk edebiyatının önemli şehirlerinden biri olmayı sürdürüyor.
