Antalya’da bir iklim zirvesi düzenleniyor. Dünyanın dört bir yanından devlet başkanları, bakanlar, şirket temsilcileri, finans kuruluşları ve uluslararası örgütler iklim krizini konuşmak üzere bir araya geliyor. Kürsülerde sürdürülebilirlikten, yeşil dönüşümden, karbon nötr ekonomiden, temiz enerjiden ve gelecek kuşakların haklarından söz ediliyor. Bildiriler hazırlanıyor, fotoğraflar çekiliyor, diplomatik görüşmeler gerçekleştiriliyor. Fakat bütün bu görkemli organizasyonun ortasında insanın aklına basit ama rahatsız edici bir soru geliyor: Dünyayı iklim krizine sürükleyen ekonomik düzenin temsilcileri, şimdi hangi dünyanın iklimini kurtarmaya çalışıyor?
COP31’in en çarpıcı görüntülerinden biri, iklim krizini tartışmak üzere Antalya’ya özel jetlerle gelen zenginler ve şirket temsilcileri. Oxfam’ın Polluterjet verilerine dayandırdığı açıklamaya göre 7-12 Kasım tarihleri arasında Antalya Havalimanı’na 87 özel jet iniş yaptı. Bu uçuşların yaklaşık 777 ton karbondioksit salımına neden olduğu bildirildi. The Guardian’ın aktardığı başka bir hesaplamada ise özel jet uçuşlarının sayısı 94 olarak verildi. Rakamlar arasındaki farklılık bir yana, ortaya çıkan manzara son derece açık: İnsanlığa daha az tüketmesini, daha az enerji kullanmasını, karbon ayak izini küçültmesini öğütleyenler, iklim zirvesine dünyanın en ayrıcalıklı ulaşım biçimiyle geliyor.
Bu yalnızca bir görgüsüzlük ya da kişisel tutarsızlık meselesi değildir. Çok daha derin, yapısal ve politik bir çelişkidir. Kapitalizmin doğayla kurduğu ilişkinin çelişkisidir.
İklim krizi bir insanlık krizi değil, bir üretim ilişkileri krizidir.
Bugün iklim krizini anlatırken sıklıkla bütün insanlığı aynı sorumluluğun sahibiymiş gibi gösteren bir dil kullanılıyor. Hepimiz fazla tüketiyoruz, hepimiz doğayı kirletiyoruz, hepimiz karbon salıyoruz! Dolayısıyla hepimizin fedakârlık yapması gerekiyor. Oysa bu yaklaşım, sınıfsal eşitsizlikleri görünmez kılan büyük bir ideolojik örtüdür.
Bir işçinin sabah işe gitmek için kullandığı toplu taşıma ile bir milyarderin özel jet yolculuğu aynı ekolojik sorumluluk düzleminde değerlendirilebilir mi? Asgari ücretle geçinen bir ailenin enerji tüketimiyle, fosil yakıt şirketlerinden milyarlarca dolar kazanan sermaye gruplarının tüketimi aynı kefeye konulabilir mi?
Elbette konulamaz.
Marksist ekoloji tam da burada devreye girer. Karl Marx’ın kapitalist üretim biçimine yönelik eleştirisi, yalnızca emeğin sömürülmesini değil, insan ile doğa arasındaki metabolik ilişkinin de bozulmasını içerir. Kapitalist üretim, doğayı yaşamın ortak zemini olarak değil, sınırsızca kullanılabilecek bir hammadde deposu olarak görür. Toprağı, suyu, ormanları, madenleri ve atmosferi sermaye birikiminin hizmetine sokar.
John Bellamy Foster’ın Marx’ın düşüncesinden hareketle geliştirdiği metabolik yarılma kavramı da bu kopuşu anlatır. Kapitalizm, doğanın yenilenme döngüleriyle üretimin ihtiyaçları arasındaki dengeyi bozar. Çünkü sermayenin temel amacı toplumsal ihtiyaçları karşılamak değil, sürekli büyümek ve kârı artırmaktır.
Sorun tam da budur: Sınırsız büyüme arzusunun sınırlı bir gezegende sürdürülmeye çalışılması. Buna kanser diyoruz.
Yeşil kapitalizm: Eski düzenin yeni ambalajı ise ayrı bir tartışma konusu.
Antalya’daki COP31’in temel tartışmalarından biri de yeşil dönüşüm. Temiz enerji, yeşil sanayileşme, karbon piyasaları, sürdürülebilir finansman ve teknolojik yenilikler zirvenin gündeminde önemli yer tutuyor.
Ancak burada sormamız gereken soru şu: Üretim ilişkileri değişmeden, mülkiyet düzeni sorgulanmadan, sermayenin sınırsız büyüme zorunluluğu ortadan kaldırılmadan gerçek bir ekolojik dönüşüm mümkün müdür?
Kapitalizm bugün iklim krizini bile yeni bir birikim alanına dönüştürmeye çalışıyor. Karbon ticareti, yeşil tahviller, emisyon piyasaları, doğa temelli finansal araçlar ve sürdürülebilir yatırım fonları bu dönüşümün araçları olarak sunuluyor. Doğa, bir kez daha sermayenin hesap tablolarına dahil ediliyor.
Dün ormanlar kereste, toprak rant, nehirler enerji kaynağı olarak görülüyordu. Bugün aynı doğa, karbon kredisi ve yeşil yatırım fırsatı olarak pazarlanıyor.
Böylece kapitalizm, yarattığı ekolojik yıkımı yeni bir kâr alanına dönüştürme becerisi gösteriyor. Krizden çıkışın yolu olarak sunulan piyasa mekanizmaları, çoğu zaman krizi yaratan ekonomik mantığın kendisini yeniden üretiyor.
Karbon salımını gerçekten azaltmak yerine karbonu satın alınabilir ve satılabilir bir hakka dönüştürmek, ekolojik sorunun çözümü değildir. Bir şirketin başka bir coğrafyada ağaç diktiğini ileri sürerek kendi fosil yakıt faaliyetlerini meşrulaştırması, atmosferin fiziksel gerçekliğini değiştirmez.
Atmosfer, muhasebe kayıtlarına göre çalışmıyor.
Kirleten sermaye, bedelini halka ödetiyor
COP31’in Antalya’da yarattığı toplumsal ve kentsel etkiler de bu sınıfsal çelişkinin başka bir boyutunu ortaya koyuyor.
Liderler zirvesi nedeniyle kentte ulaşım düzenlemeleri yapıldı, bazı yollar kapatıldı, güvenlik önlemleri artırıldı. Yedi ilçede yüz binlerce öğrencinin eğitim düzeni değişti. Kent sakinleri ve çalışanlar ulaşım sorunlarıyla karşı karşıya kaldı. Bir yanda diplomatik konvoylar için açılan yollar, diğer yanda işe yetişmeye çalışan emekçiler vardı.
Bu tablo bize çok tanıdık bir şeyi hatırlatıyor: Büyük organizasyonların prestiji çoğu zaman kamusal hayatın ve emekçilerin gündelik ihtiyaçlarının önüne geçiyor.
Dahası, The Guardian’ın aktardığı Kick Big Polluters Out koalisyonu araştırmasına göre fosil yakıt endüstrisiyle bağlantılı 103 şirket ve kuruluş COP31’de temsil ediliyor. Bunların arasında fosil yakıt şirketleri, finans kuruluşları ve iklim politikalarını etkileyen çeşitli örgütler bulunuyor.
İklim krizinin çözümünü müzakere eden masalarda, krizin en önemli ekonomik aktörlerinin bu kadar güçlü biçimde temsil edilmesi başlı başına bir demokrasi sorunudur.
İklim politikalarının geleceğini kim belirliyor? Fosil yakıt şirketlerinin çıkarlarını korumak isteyenler mi, iklim felaketlerinden etkilenen yoksul halklar mı, geçim kaynaklarını kaybeden çiftçiler mi, yoksa geleceği tehdit altındaki gençler mi?