Dünya Diyabet Günü, diyabetin artan küresel yüküne dikkat çekmek, erken tanıyı teşvik etmek ve sağlıklı yaşam bilincini geliştirmek amacıyla anılıyor. Günün 14 Kasım’da kutlanmasının nedeni ise insülinin keşfinde önemli rol oynayan Frederick Banting’in doğum günü olması. Lokman Hekim Üniversitesi Tıp Fakültesi İç Hastalıkları Ana Bilim Dalı öğretim üyesi Doç. Dr. Tülay Omma, diyabetin görülme sıklığından korunma yollarına, çocuklarda artan riskten tanı ve tedavi süreçlerine kadar merak edilen konuları değerlendirdi.
TÜRKİYE’DE DİYABET HER YAŞTA GÖRÜLÜYOR
Türkiye’de diyabet görülme sıklığının son yıllarda önemli ölçüde arttığını belirten Doç. Dr. Tülay Omma, Uluslararası Diyabet Federasyonu’nun 2024 yılı tahminlerine göre 20–79 yaş grubundaki erişkinlerin yaklaşık yüzde 16’sında diyabet bulunduğunu söyledi. Omma, hastalığın yaygınlığına ve artış nedenlerine ilişkin şu değerlendirmelerde bulundu: “Bu, milyonlarca insanı etkileyen ciddi bir halk sağlığı sorunudur. Daha da önemlisi, diyabetli bireylerin bir kısmı hastalığının farkında değildir. Obezite, hareketsiz yaşam, sağlıksız beslenme ve nüfusun yaşlanması bu artışın başlıca nedenleridir. Diyabet artık yalnızca ileri yaşların değil, gençlerin ve çocukların da sağlık sorunudur.” Diyabetin yalnızca kan şekeri yüksekliğinden ibaret olmadığını, tüm vücudu etkileyen kronik bir metabolizma hastalığı olduğunu belirten Omma, Tip 2 diyabetin önemli ölçüde önlenebileceğini ve diyabetle sağlıklı, uzun bir yaşam sürmenin mümkün olduğunu ifade etti.
BELİRTİLER HER ZAMAN ORTAYA ÇIKMIYOR
Sık idrara çıkma, aşırı susama, ağız kuruluğu, halsizlik, açıklanamayan kilo kaybı, bulanık görme ve tekrarlayan enfeksiyonlar diyabetin önemli belirtileri arasında yer alıyor. Özellikle Tip 2 diyabetin uzun süre belirti vermeden ilerleyebildiğini belirten Doç. Dr. Tülay Omma, risk grubundaki kişilerin düzenli tarama yaptırması gerektiğine dikkat çekerek, “Fazla kilolu bireylerin, ailesinde diyabet öyküsü bulunanların, gebelik diyabeti geçiren kadınların ve 35 yaş üzerindeki kişilerin düzenli tarama yaptırması önemlidir. Belirti olmaması, diyabet olmadığı anlamına gelmez. Özellikle çocuklarda hızlı gelişen susama, sık idrara çıkma ve kilo kaybı gecikmeden değerlendirilmelidir.” dedi.
Diyabet tanısında açlık plazma glukozu, HbA1c ve oral glukoz tolerans testlerinin kullanıldığını aktaran Omma, tanı kriterlerini şöyle açıkladı: “Açlık kan şekerinin 126 mg/dL veya üzerinde, HbA1c değerinin yüzde 6,5 veya üzerinde ya da 75 gramlık şeker yükleme testinde ikinci saat kan şekerinin 200 mg/dL veya üzerinde olması diyabet tanı kriterlerindendir. Ayrıca klasik diyabet belirtileri bulunan bir kişide rastgele ölçülen kan şekerinin 200 mg/dL veya üzerinde olması tanı koydurabilir. Belirgin hiperglisemi bulunmayan durumlarda tanının doğrulanması gerekir.”
ÇOCUKLARDA BESLENME ALIŞKANLIKLARI DİYABET RİSKİNİ ARTIRIYOR
Çocukluk çağında sık tüketilen yüksek kalorili fast food ürünleri, şekerli içecekler ve besin değeri düşük paketli gıdaların aşırı kilo alımını ve insülin direncini kolaylaştırdığını belirten Doç. Dr. Tülay Omma, bu alışkanlıkların çocukluk çağı obezitesini ve ilerleyen yıllarda Tip 2 diyabet riskini artırdığına dikkat çekti. Özellikle sıvı formda alınan şekerin günlük kalori alımını yükseltebildiğini ifade eden Omma, ailelerin ve okul kantinlerinin önemini şu sözlerle anlattı: “Özellikle sıvı formda alınan şeker, tokluk hissini yeterince artırmadan günlük kalori alımını yükseltebilir. Bu durum çocukluk çağı obezitesini ve ilerleyen yıllarda Tip 2 diyabet gelişme riskini artırmaktadır. Burada ailelere önemli bir görev düşüyor. Çocuklara sağlıklı beslenmeyi yalnızca anlatmak değil, ailece uygulamak gerekiyor. Çocukların beslenme alışkanlıkları büyük ölçüde evde şekilleniyor. Tabii okul kantinlerinin önemi de yadsınamaz.”
Dünya genelinde çocukluk çağı obezitesinin artmasıyla Tip 2 diyabetin ergenlik döneminde, hatta daha küçük yaşlarda da görülebildiğini belirten Omma, ailelerin çocuklarda dikkat etmesi gereken belirtti.
TEDAVİDE HEDEF TÜM VÜCUDU KORUMAK
Diyabet tedavisinde yalnızca kan şekerini düşürmenin değil, kalp, böbrek ve damar sağlığını korumanın, kilo yönetiminin ve yaşam kalitesini iyileştirmenin de hedeflendiğini belirten Doç. Dr. Tülay Omma, tedavinin temelinde yaşam tarzı değişikliklerinin bulunduğunu söyledi. Günümüzde uygulanan yöntemlere ilişkin bilgi veren Omma, şunları kaydetti: “Önceliğimiz yaşam tarzı değişikliği. Sağlıklı beslenme ve fiziksel aktivitenin yanında kişiye uygun ağızdan alınan ilaç tedavileri uygulanmaktadır. GLP-1 reseptör agonistleri, çift etkili GIP/GLP-1 reseptör agonistleri ve SGLT2 inhibitörleri gibi yeni nesil tedaviler, uygun hastalarda glisemik kontrolün ötesinde önemli metabolik ve organ koruyucu yararlar sağlayabilmektedir. İnsülin tedavisi özellikle Tip 1 diyabette yaşamsal öneme sahip olmakla beraber gerekli durumlarda Tip 2 diyabet tedavisine de eklenebilmektedir. Sürekli glukoz ölçüm sistemleri, insülin pompaları ve otomatik insülin verme teknolojileri de diyabet yönetiminde önemli gelişmeler sağlamıştır. Günümüzde hedefimiz yalnızca iyi bir HbA1c değeri değil, gün içinde şeker dalgalanmalarını azaltmak ve diyabetli bireyin uzun ve sağlıklı bir yaşam sürmesidir.”
Kontrol altına alınmayan diyabetin birçok organda hasara neden olabileceğine dikkat çeken Omma, uzun süre yüksek seyreden kan şekerinin yol açabileceği komplikasyonları şöyle anlattı: “Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri, küçük ve büyük damarları etkileyerek birçok organda hasara neden olabilir. Hatta etkilemeyeceği organımız yoktur diyebiliriz. Gözlerde diyabetik retinopati ve görme kaybı, böbreklerde kronik böbrek hastalığı, sinirlerde nöropati ve ayaklarda iyileşmeyen yaralar gelişebilir. En önemlisi de kalp krizi, inme ve periferik damar hastalığı riski artmasıdır. Bunun yanında kas eklem hastalıkları, kadın ve erkek sağlığı, infertilite ve olumsuz gebelik sonuçları açısından da riskler barındırmaktadır. Kadınlarda adet düzenini, gebelik ve menopoz sağlığını; erkeklerde testosteron düzeylerini, cinsel fonksiyonları ve her iki cinsiyette kalp-damar sağlığını bütüncül olarak ele almalıyız.”
Komplikasyonların kaçınılmaz olmadığını belirten Omma, korunma yollarına ilişkin şu ifadeleri kullandı: “Ancak bu komplikasyonlar kaçınılmaz değildir. Kan şekeri, kan basıncı, kolesterol ve vücut ağırlığının kontrolü, sigaranın bırakılması ve düzenli takip sayesinde riskler önemli ölçüde azaltılabilir. Diyabetin kendisinden çok, geç tanı ve yetersiz kontrolün yol açtığı komplikasyonlardan korunmaya odaklanmalıyız.”
Doç. Dr. Tülay Omma, 14 Kasım Dünya Diyabet Günü dolayısıyla toplumun her kesimine erken tanı ve sağlıklı yaşam alışkanlıkları konusunda çağrıda bulunarak mesajını şu sözlerle tamamladı: “Diyabet sessiz başlayabilir ama sonuçları sessiz kalmaz. Bu nedenle diyabeti tanımak, risklerimizin farkında olmak ve zamanında önlem almak çok önemlidir. Unutmayalım; erken tanı hayat kurtarır, sağlıklı yaşam alışkanlıkları geleceğimizi korur. Diyabetle mücadele yalnızca hastaların değil, hepimizin sorumluluğudur.”
