Türkiye Cumhuriyeti'nin başkenti Ankara, Cumhuriyet'in ilanının ardından yeni bir kent kimliği kazanmak üzere planlama sürecine girdi. Ulus merkezli tarihi yerleşimin dışına çıkılarak kentin güneye doğru genişlemesi hedeflendi. Bu süreçte görevlendirilen Alman mimar ve şehir plancısı Carl Christoph Lörcher, modern şehircilik anlayışı doğrultusunda Ankara için kapsamlı bir yerleşim düzeni oluşturmak üzere çalışmalara başladı. İstanbul'da faaliyet gösteren Keşfiyat ve İnşaat Türk Anonim Şirketi bünyesinde görev yapan Lörcher, 1924 ve 1925 yıllarında kentin Eski Şehir ve Yenişehir bölgelerini kapsayan iki ayrı plan hazırladı. Bugün binlerce kişinin her gün adımladığı Kızılay, Güvenpark ve Bakanlıklar bölgesinin şekillenmesinde etkili olan bu planlar, başkentin modern kent kimliğine geçişinin ilk adımlarını oluşturdu. İşte 100 yıllık dönüşümün ayrıntıları.
İLK PLAN İÇİN 1923'TE HAREKETE GEÇİLDİ
Ankara'nın ilk modern şehir planının hazırlanması için 30 Aralık 1923'te İstanbul'da faaliyet gösteren Keşfiyat ve İnşaat Türk Anonim Şirketi ile anlaşma yapıldı. Şirketin uzmanlarından Lörcher tarafından hazırlanan çalışma, 30 Mayıs 1924'te Ankara Şehremaneti'ne teslim edildi. 1924 tarihli ilk plan, Ankara Kalesi ve çevresindeki eski şehiri kapsıyordu. Mevcut yerleşim dokusunun değerlendirilmesi, kentin gelişim yönünün belirlenmesi ve ulaşım bağlantılarının düzenlenmesi amacıyla hazırlanan çalışma, eski kent merkezinin geleceğine ilişkin öneriler içeriyordu. Ancak eski şehir için hazırlanan plan uygulanabilir bulunmadı. Lörcher, 1925 yılında bu kez kentin yeni yerleşim alanı için ikinci bir plan hazırladı.
ANKARA'NIN GELİŞİM YÖNÜ GÜNEYE ÇEVRİLDİ
Yaklaşık 150 hektarlık alanı kapsayan 1925 tarihli Yenişehir Planı, Ankara'nın Ulus merkezli yerleşim düzeninin güney yönünde genişlemesini öngörüyordu. Çankaya yönüne doğru uzanan yeni yerleşim alanında konut bölgelerinin yanı sıra kamu kurumlarının yer alacağı bir yönetim merkezi de planlandı. Yenişehir planında yollar, meydanlar, konut alanları ve kamusal kullanım bölgeleri bir bütün olarak ele alındı. Böylece Ankara'nın tarihi merkezinin dışında yeni bir yerleşim alanı oluşturulması hedeflendi. Planın uygulanabilmesi için 1 Mayıs 1925'te 583 sayılı Kanun çıkarılarak Yenişehir bölgesinde kamulaştırma sürecinin önü açıldı. Yaklaşık 4 milyon metrekarelik alanı kapsayan kamulaştırma, başkentin güneye doğru gelişmesinde önemli bir aşama oldu.
BAŞKENTİN MEYDANLARI BU PLAN İLE ŞEKİLLENDİ
Lörcher Planı'nda yalnızca konut ve ulaşım alanları değil, meydanlar ve yeşil alanlar da önemli yer tuttu. Sıhhiye Meydanı, Zafer Meydanı ve Kurtuluş Meydanı üzerinden oluşturulan ışınsal meydan sistemi, yeni yerleşim alanının planlama yaklaşımını ortaya koydu. Güvenpark ise Bakanlıklar bölgesinde açık alanlar ve avlulu kamu yapılarından oluşan yeşil sistemin başlangıcı olarak tasarlandı. Bu yaklaşım, yeni başkentte kamu kurumlarının yalnızca binalardan ibaret olmayan, meydanlar ve yeşil alanlarla desteklenen bir yerleşim düzeni içinde ele alındığını gösterdi. Bugün Kızılay'ın en bilinen kamusal alanlarından biri olan Güvenpark, bu planlama anlayışının kentteki önemli izlerinden biri olarak varlığını sürdürüyor. Park içerisinde yer alan Güven Anıtı ise 1935 yılında açılarak Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki başkent tasarımının simgelerinden biri haline geldi. Sıhhiye ve Zafer meydanları da Yenişehir'in kamusal alan düzeninin önemli parçaları arasında yer aldı. 1927 yılında dikilen Zafer Anıtı'nın çevresinde şekillenen meydan, ilerleyen yıllarda farklı yapılaşma ve düzenlemelerle değişime uğradı. Bugün Kızılay ve çevresinde görülen meydan düzenlemeleri, bu tarihsel gelişimin izlerini taşıyor.
CUMHURİYET'İN MİMARİSİ YENİŞEHİR'DE YÜKSELDİ
Lörcher Planı, Ankara'nın yalnızca ulaşım ve yerleşim düzenini değil, konut mimarisini de şekillendirecek kararlar içeriyordu. Yenişehir'de oluşturulması planlanan yapı adalarında bahçeli, bir veya iki katlı konutların inşa edilmesi öngörülüyordu. Geniş yollar ve düzenli yapı adalarıyla yeni bir yerleşim dokusu oluşturulması hedefleniyordu. Cumhuriyet'in ilk yıllarında bu doğrultuda şekillenen Yenişehir, ilerleyen dönemde kamu binaları, elçilik yapıları ve konutlarla genişledi. Atatürk Bulvarı çevresinde gelişen yapılaşma, Ankara'nın modern başkent kimliğinin mimari açıdan da görünür hale gelmesini sağladı. Kızılay'dan Bakanlıklar ve Çankaya yönüne uzanan bulvar, kentin idari ve siyasi merkezinin ana ulaşım akslarından biri haline geldi. Mithatpaşa ve Necatibey caddeleri çevresinde de ilk Yenişehir yerleşiminin izlerine rastlandı. Başlangıçta bahçeli evlerden oluşan konut dokusu, kentin nüfusunun artması ve yapılaşma ihtiyacının genişlemesiyle zaman içinde değişti. Özellikle Kızılay çevresinde apartmanlaşmanın yaygınlaşması, ilk planın öngördüğü konut düzeninin dönüşmesine yol açtı. Buna rağmen geniş caddeler, meydanlar, kamusal alanlar ve yapı adalarının oluşturduğu yerleşim düzeni, Lörcher'in Ankara için ortaya koyduğu planlama yaklaşımının günümüze ulaşan izleri arasında yer aldı.
LOCRCHER PLANI'NDAN JANSEN PLANI'NA
Lörcher Planı, Ankara'nın yeni yerleşim alanının şekillenmesinde etkili olsa da kentin artan nüfusu ve genişleme ihtiyacı daha kapsamlı bir imar planını gündeme getirdi. Bu doğrultuda 1927 yılında yeni plan arayışına girildi. Alman şehir plancısı Hermann Jansen tarafından hazırlanan plan, 1932 yılında onaylandı. Jansen Planı ile Ankara'nın gelişimi daha geniş bir ölçekte ele alınırken Lörcher'in 1924 ve 1925 yıllarında hazırladığı çalışmalar, başkentin ilk modern şehir planlama girişimi olarak kent tarihinde yerini aldı. Bugün Kızılay, Güvenpark, Sıhhiye ve Bakanlıklar çevresinde görülen yerleşim düzeni, Cumhuriyet'in ilk yıllarında şekillenen bu kent tasarımının tarihsel izlerini taşımayı sürdürüyor.
