Sıklıkla işaret edilen ama yapısal mekanizmasına pek değinilmeyen, network ağ temelli piyasadan bahsedeceğim. Üstelik tahmin ettiğiniz üzere görünmez el falan da yok, tipik bir tekelleşme senaryosu analiz edeceğiz birlikte...
Gizli iş piyasası; o işe ulaşmak için açıktan yapılan eşit başvuruların değil de network yani ağların devreye girdiği, çoğu zaman kimin neyi alacağına çoktan karar verilmiş olan mekanizmadır. İlanlar çoğu zaman semboliktir ve soğuk CV'ler ile işe girmek mümkün değildir. Sosyal ağların (bazen bu ağlar doğrudan torpil olara adlandırılırlar) yetkinlik alanının yanında liyakatli süreçler rafa kaldırılmıştır.
Bu sosyal ağ yeni nesilde bir miras olarak kabul ediliyor, bunu da belirtelim. Sosyal bir sermayedir aslında tanıdığınızın olması ve buna sahip olamayan insanların sektöre girmesi mümkün kılınmaz. Çoğu zaman bu servet aileden devralınır, çocuk o ağların içerisinde doğduysa avantajlıdır ve hedefler onun için çok daha ulaşılabilirdir ama eğer bu sosyal sermayeye sahip değilseniz aslında bu alanın garibanı oluverirsiniz. Buna sosyal sermaye fakirliği diyelim, yeni nesil garibanlık bu kılığa girmiş bulunmakta...
Çoğu meslek artık bu sosyal ağlar üzerinden işe girmeyi sağlıyor ve piyasa inanılmaz dışlayıcı. Bu konuda kimsenin ses çıkardığı da yok gördüğüm kadarıyla ya da kendi kendinize konuşuyorsunuz öyle kimse duymuyor ne yazık ki... Mesele şu ki dostlar, bu model orta kesimi daha da aşağıya çekiyor, alt sınıf ekonomisine hapsoluyoruz, işsizleşiyoruz ve düşük gelir grubuna sıkışıyoruz. Üstelik bu ağlar siyasetten ayrı mı? Kesinlikle değil... Torpil dediğimiz mekanizma tam da bu noktada işliyor aslında. Tanıdığınız yoksa geçmişler olsun...
Veriler oldukça korkunç bu arada... Yapılan kariyer araştırmalarına göre iş ilanlarının yaklaşık %80'i ilanlara düşmüyor bile ve bu sektörler tahmin edersiniz ki ağırlıklı olarak beyaz yaka, uluslararası şirket yani üst tabaka işlerde başvuruyla girme ihtimali inanılmaz düşük olarak gözlemlenmiş. Bu ilişkilerin çoğu uzun yıllara dayanan ilişkilere dayanıyor. Peki yeni mezun birisi bu network ağına nasıl dahil olacak da bir işe girecek? Heh işte zurnanın zırt dediği yer tam da burası. Giremiyor işte. Çünkü bu sermayeye dahil değil, tanıdıkları da genel olarak kendi sosyal sermayesine sahip insanlar oluyor bu tip kişilerin zaten. Öyle olunca da kimsenin kimseye yardım edemediği bir sistem çıkıyor.
Gizli iş piyasasını ekarte etme yolları yine kurumsal düzenlemelerden geliyor. Aday havuzlarının şeffaflaştırılması temel toplumsal bir sorun haline geldi artık ve her meslek grubu inanılmaz olumsuz etkileniyor. Buna yönelik mevcut kamu politikaları yetersiz, mevcutta olanlar da uygulanmıyor.