BM’nin “Çocuk Ölümlerinde Düzeyler ve Eğilimler (Levels & Trends in Child Mortality)” raporu, 2024 yılında beş yaş altı çocuk ölümlerine ilişkin en kapsamlı tabloyu ortaya koydu. Yaklaşık 4,9 milyon çocuk beşinci yaş gününe ulaşamadan hayatını kaybederken, ölümlerin 2,3 milyonu yenidoğan döneminde gerçekleşti. Çoğu ölüm, düşük maliyetli sağlık müdahaleleri ve kaliteli sağlık hizmetleriyle önlenebilecek nitelikteydi.
Başlıca ölüm nedenleri ve yavaşlayan ilerleme
2000 yılından bu yana beş yaş altı ölümler yarıdan fazla azalmış olsa da, 2015’ten itibaren ilerleme hızı yüzde 60’tan fazla yavaşladı. Yenidoğan ölümleri, toplam ölümlerin neredeyse yarısını oluşturuyor. Başlıca nedenler arasında erken doğum komplikasyonları (yüzde 36), doğum sırasında komplikasyonlar (yüzde 21), yenidoğan sepsisi ve doğumsal anomaliler yer alıyor.
Yaşamın ilk ayından sonra ise sıtma (yüzde 17), ishal ve zatürre öne çıkan ölüm nedenleri arasında. Ölümlerin büyük kısmı Sahra Altı Afrika’da yoğunlaşıyor ve özellikle Çad, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Nijer ve Nijerya gibi ülkelerde yaşanıyor.
Yetersiz beslenmenin etkisi
Raporda ilk kez şiddetli akut yetersiz beslenmenin doğrudan neden olduğu ölümler de hesaplandı. 2024 yılında 1-59 ay arası 100 binden fazla çocuk doğrudan bu nedenle hayatını kaybetti. Pakistan, Somali ve Sudan, doğrudan akut yetersiz beslenmeye bağlı ölümlerin en yüksek olduğu ülkeler arasında yer alıyor. Dolaylı etkilerle bu sayı çok daha yüksek olabilir; yetersiz beslenme çocukların bağışıklık sistemini zayıflatarak diğer hastalıklardan ölme riskini artırıyor.
Bölgesel yoğunlaşma
Sahra Altı Afrika, 2024’te tüm beş yaş altı ölümlerin yüzde 58’ini oluşturdu. Güney Asya’da ölümlerin çoğu yaşamın ilk ayında meydana geliyor. Avrupa, Kuzey Amerika, Avustralya ve Yeni Zelanda’daki oranlar ise sırasıyla yüzde 9 ve yüzde 6 seviyelerinde bulunuyor. Bu farklar, hayat kurtaran müdahalelere erişimdeki eşitsizlikleri ortaya koyuyor.
5-24 yaş arası çocuk ve genç ölümleri
Rapora göre, 2024’te 5-24 yaş arası yaklaşık 2,1 milyon çocuk, ergen ve genç çeşitli nedenlerle hayatını kaybetti. 15-19 yaş grubunda kızlarda en yaygın ölüm nedeni kendine zarar verme, erkeklerde ise trafik kazaları olarak öne çıkıyor.
Hayatta kalmayı artırmak için öneriler
Rapor, hükümetlerin, bağışçıların ve ortakların şunları öncelik haline getirmesi gerektiğini vurguluyor:
-
Çocukların hayatta kalmasını siyasi ve mali öncelik yapmak,
-
En yüksek risk altındaki gruplara odaklanmak, özellikle Sahra Altı Afrika ve Güney Asya’daki anne ve çocuklar ile çatışma ortamlarında yaşayanlar,
-
Mevcut taahhütler kapsamında hesap verebilirliği güçlendirmek,
-
Çocuk ölümlerinin başlıca nedenlerini önlemek, teşhis etmek ve tedavi etmek için birincil sağlık sistemlerine yatırım yapmak.
Aşılar, yetersiz beslenme tedavisi ve nitelikli sağlık personeli gibi müdahaleler, yalnızca çocukların hayatını kurtarmakla kalmayıp, ekonomik ve sosyal fayda sağlayarak ülkelerin kalkınmasına katkıda bulunuyor.